`Yaddaşını itirmişdi, mənə “anne” deyirdi` – Bu da bayrağımızı yaradan adamın ailəsinin sonu… `Yaddaşını itirmişdi, mənə “anne” deyirdi` – Bu da bayrağımızı yaradan adamın ailəsinin sonu…

`Yaddaşını itirmişdi, mənə “anne” deyirdi` – Bu da bayrağımızı yaradan adamın ailəsinin sonu…
Загрузка...
 Əli bəy HüseynzadəÜçrəngli milli bayrağımızın qəbul edilməsində böyük xidmət göstərmiş bir şəxsiyyətdir. "Türk qanlı, İslam imanlı, Avropa qiyafəli olalım” şüarı bayraqdakı üç rəngin açmasıdır. Bu ideya 1895-ci ildə Əli bəy Hüseynzadə tərəfindən verilib. Azərbaycan Respublikasının dövlət bayrağı haqqında ilk hökumət qərarı isə 1918-ci il iyunun 21-də verilib. Ondan sonra Əli bəy Hüseynzadənin "türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” ideyası dövlətçilik düsturu kimi formalaşıb.Əli bəy Hüseynzadə irsini tədqiq edən alimlərin verdiyi bilgiyə görə, bu böyük şəxsiyyət uzun müddət alim, həkim, rəssam, şair, tənqidçi, tərcüməçi, müəllim, jurnalist kimi fəaliyyət göstərib, bu sahələrin hər birində iz qoyub. 20-ci əsr Azərbaycan mətbuatı və publisistikası sahəsində müstəsna xidmətləri var. 

Əli bəy Hüseynzadənin özünün yazdığına görə "24 fevral 1864-cü ildə Qafqaz Azərbaycanında Kür nəhri sahilində” yerləşən Salyan şəhərində anadan olub. Atası Tiflis Müsəlman Məktəbinin müəllimlərindən Molla Hüseyn Hüseynzadə olub, anası Xədicə isə Qafqazşeyxülislamı Axund Əhməd Hüseynzadənin qızıdır. Salyandan Tiflisə köçüb, oradakı ruhani məktəbində riyaziyyat müəllimi işləyən Molla Hüseyn və Xədicə xanım vəfat edəndə Əli bəyin 6, kiçik qardaşı İsmayılın isə 2 yaşı vardı. 1911-ci ildə İstanbulda əslən çərkəz olan süvari zabiti Şəmsəddin bəyin qızı Əthiyə xanımla evlənən Əli bəyin üç övladı olub. 1914-cü il aprelin 6-da Saida bəyim, 1915-ci il iyunun 9-da Səlim Turan, 1919-ci ilin 17 dekabrında Feyzavər dünyaya gəlib. Səlim Turan Şahiqə xanımla, Feyzavər uzun illər vali işləmiş Əli Alpsarla, Saida isə atom fizikası üzrə professor, İngiltərə Akademiyasının həqiqi üzvü Mustafa Santurla ailə qurub. Rəssam Səlim Turan Parisdə yaşayırdı. Abstraksionizmin dünyada tanınan təmsilçilərindən biri olub. 1995-ci ildə dünyasını dəyişib.

(Səlim Turan, Feyzavər, Saida bəyim və Cəmilə Hüseynzadə)
Feyzavər Üsküdardakı Qızlar məktəbini bitirdikdən sonra Gözəl Sənətlər Akademiyasında təhsilini davam etdirib. İstanbulda məşhur olan Feyza Sənət Qaleriyasını açıb. Fransada ali təhsil almış Saida riyaziyyat müəllimi idi. Əli bəyin üç övladının heç birinin nəsli davam etməyib. Beləliklə, Hüseyzadə Əli bəyin nəsli bu üç övladla tamamlanıb. 

Azərbaycanın böyük mütəfəkkiri Əli bəy Hüseynzadənin sonuncu övladı Feyzavər Alpsar Turan isə ötən gün axşam saatlarında vəfat edib. Ə.Hüseynzadənin qardaşı nəvəsi Cəmilə Hüseynzadə bununla bağlı HafizTimes.com-a danışıb:
-Feyzavər xanımın yanında tibb bacıları olurdu. Əminə adlı bir xanım da uzun illərdən bəri Feyzavər xanımın evində qalırdı, ona kömək edirdi. Dünən Əminə xanım zəng edib mənə dedi ki, Feyzavər xanım artıq vəfat etdi. O, iki ildən çox idi ki, xəstə idi, danışa bilmirdi. Tez-tez video zəng edirdim. Sadəcə olaraq üzünü görürdüm. Artıq heç kimi tanımırdı, xatırlamırdı. Sadəcə olaraq ona xidmət edən Əminə xanımın adını bilirdi. Məni isə "anne” deyə çağırırdı. Çox heyf… Əli bəy Hüseynzadənin öz ailəsindən artıq heç kim həyatda deyil. Feyzavər xanım onun sonuncu övladı idi… 

(Feyzavər xanımın məzarı)
Feyzavər xanımın atası Əli bəyin, qardaşı Səlim Turan, bacısının məzarları Türkiyədə "Qaraca Ahmet”qəbirstanlığındadır. Onların məzarının yanında əlavə yer qalmamışdı. Ona görə də Feyzavər xanım vəsiyyət edib ki, onun cənazəsini həyat yoldaşının məzarının yanında "Zincirli quyu” qəbirstanlığında dəfn etsinlər. Çox təəssüf edirəm ki, Azərbaycanda olduğum üçün mən də onunla vidalaşa bilmədim, dəfn mərasimində heç kəsin iştirakına icazə verilməyib. Sadəcə olaraq Feyzavər xanımın həyat yoldaşının uzaq bir qohumu və Azərbaycan Konsulluğunun bir nümayəndəsi orda olub. Türkiyədə də məlum hadisə ilə əlaqədar olaraq xüsusi karantin rejimi tətbiq olunur. Feyzavər xanımın itkisi mənim üçün çox ağırdır. Elə bilirdim ki, o, mənim anamdır… Onun yanında özümü çox rahat hiss edirdim… 

(Teymur Rzayev Feyzavər xanımın evində)
Türkiyədə yaşayan Azərbaycanın Əməkdar rəssamı Teymur Rzayev də Feyzavər Alpsar Turanla bağlı fikirlərini HafizTimes.com-la bölüşüb:
– Feyzavər xanımın atası Əli bəy Hüseynzadə Azərbaycan üçün böyük bir miras qoyub getdi. O, Azərbaycanın 3 rəngli bayrağını hazırladı. Bu gün həmin bayraq başımızın üstündə dalğalanır. Biz bunun üçün məhz Feyzavər xanımın atasına minnətdarıq. Feyzavər xanım da atasının yolunu davam etdirdi. Əli bəyin bütün şəxsi əşyalarını öz Vətəninə – Azərbaycana təhvil verdi. Bu onun şəxsiyyətinin, mənliyinin böyüklüyünü ifadə edir. Mən bunu bir qəhrəmanlıq adlandırıram. Çünki, bəzi böyük şəxsiyyətlərin varisləri belə bir addım atmırlar, ailələrinin Vətənlərinə sadiq deyillər. Amma Feyzavər xanım Türkiyədə yaşasa da atasının əşyalarının Azərbaycana təhvil verilməsi ilə bağlı çox düzgün bir qərar qəbul etdi. Feyzavər xanımın bu addımına görə dövlət rəhbərliyimiz də ona təşəkkür etdi və "Dostluq” ordeni ilə təltif olundu. Çox təəssüf edirəm ki, Türkiyədə yaşamağıma baxmayaraq mən də bu gün Feyzavər xanımın dəfn mərasimində iştirak edə bilmədim. Çünki, burada da xüsusi karantin rejimi tətbiq olunur. Mən də yaşımla əlaqədar olaraq heç bir yerə gedə bilmirəm. Feyzavər xanımın xatirəsi hər zaman qəlbimizdə yaşayacaq… 

(Cəmilə Hüseynzadə və Feyzavər Alpsar Turan)
HafizTimes.com Əli bəy Hüseynzadənin qardaşı nəvəsi Cəmilə Hüseynzadə ilə baş tutan geniş müsahibəni olduğu kimi təqdim edir:
– Əli bəy axırıncı dəfə Azərbaycana 1926-cı ildə keçirilən Türkoloji Qurultaya qatılmaq üçün gəlib. Həmin vaxt babam, yəni onun qardaşı İsmayıla deyib ki, mən görürəm, burada vəziyyət gərgindir. Mən artıq Azərbaycana gəlməyəcəyəm və sənə də məktub yazmayacağam. Çünki bu, sənin üçün təhlükəlidir. Bundan sonra İsmayılı həbs edib, 2 illiyə Kurqan şəhərinə sürgünə göndəriblər. 

Oradan qayıtdıqdan sonra yenidən 1941-ci ildə bütün Hüseynzadələr ailəsini sürgünə göndəriblər. Mənim atam 20 il sürgündə qalıb. Atam doğulanda Əli bəy İstanbuldan Bakıya gəlmişdi. Əli bəy yenidən Azərbaycana gələndə isə atamın 3-4 yaşı olardı. Həmin vaxt onlar Salyanda yaşayıblar. Atam yaxşı xatırlayırdı, birdən qapıları açılıb və Əli bəy içəri daxil olub. Atam onun qucağına qaçıb. Əli bəy isə onun üçün İstanbuldan top gətiribmiş. Bu uşaqlıq xatirəsi heç vaxt atamın dilindən düşməzdi. Atam Əli bəyi çox sevirdi. 

(Feyzavər xanım qardaşı Səlim Turanın məzarı başında)
Mənim 10 yaşım olanda atam ailəsindən gizli qalan bir neçə şəkli mənə göstərdi. O, sürgünə gedərkən ailəsinin şəkillərini özü ilə aparıb. Həmin şəkildə Əli bəy də olub. Atam Əli bəyin şəklinin üzərinə mürəkkəb çəkib ki, görünməsin. Bunu ona görə etmişdi ki, sürgünə gedərkən Əli bəyin şəklini görsələr, ona daha çox əzab verəcəkdilər. Sürgündən qayıtdıqdan sonra Əli bəyin şəkli üzərindəki mürəkkəbi pambıqla silib təmizləmişdi. Babam İsmayıl 1942-ci ildə sürgündə olarkən dünyasını dəyişib. Atam isə sürgündən qayıtdıqdan sonra Əli bəyin övladlarını axtarmağa başladı. Əli bəyin oğlu Səlim ilə bir dəfə telefonda danışdılar. Onlar bir-birlərinə söz deyə bilmədilər. Sadəcə olaraq, dəstəyi əllərində tutub, ağlaşdılar. Əli bəyin oğlu Səlim bir neçə dəfə Azərbaycana gəlmək istəyib. Amma səhhətindəki problem buna imkan verməyib. Onun astma xəstəliyi vardı.

(Səlim Turan, Saida bəyim, Feyzavər və Cəmilə H.)
Atam Əli bəyin övladları ilə görüşməyi çox istəyirdi. Amma bu, ona qismət olmadı, dünyasını dəyişdi. Bir dəfə Əli bəyin oğlu Səlim Turan Bakıya, mənə teleqram göndərdi ki, təcili Türkiyəyə gəl, görüşək. Getdim. Məni görəndə qucaqlayıb, hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Mən də özümü saxlaya bilmədim.

Əli bəy 50 yaşında ata olub. O, övladları balaca olan zaman onların hər biri üçün albom tutub. Həmin albomlara karandaşla şəkillər çəkib, uşaqlara verərmiş. Uşaqlar da həmin rəsimləri rəngləyirlərmiş. Bunu mənə Əli bəyin övladları danışmışdı. Əli bəy övladlarını çox sevirdi. Hər bazar günü uşaqlarını gəzməyə, muzeylərə aparırmış. Novruz bayramını çox gözəl qeyd edirlərmiş.
 
Əli bəyin övladları mənə deyirdilər ki, çox böyük əzabla yaşayıblar. Onların öz evləri olmayıb, kirayələrdə böyüyüblər. Hətta uşaqların hərəsi bir kirayə evdə dünyaya gəlib. Feyzavər həmişə atası ilə bir otaqda qalırmış. Əli bəy isə gecə yarısına qədər yazırmış. 

(Feyzavər xanım)
Əli bəy həyat yoldaşı Etiyə xanımdan 26 yaş böyük idi. Etiyə xanım insult keçirib, yataq xəstəsi olmuşdu. Övladlarının dediklərinə görə, Əli bəylə həyat yoldaşı bir-birinə qarşı çox mehriban olublar. Əli bəy övladlarına Azərbaycan, buradakı qohumları ilə bağlı heç nə danışmayıb. Onun övladları bizim haqqımızda heç nə bilməyiblər. Ancaq Əli bəyin qardaşının, yəni mənim babamın şəkli onların evlərində olub.

(Əli bəy Hüseynzadənin oğlu Səlim Turan)
O, hər səhər – yayda da, qışda da durub, soyuq soyuq su ilə başını yuyurmuş. Bir gün oğlu Səlim görüb ki, atası üzünü yuyan zaman yavaş-yavaş arxaya tərəf gedir. Həmin dəqiqə Səlim atasını tutub və yatağa uzadıb. Və Əli bəy heç bir söz demədən, elə oradaca dünyadan köçüb. Yeganə oğlu Səlim bəy Parisdə yaşayırdı. Elə orada da dünyasını dəyişdi. Cənazəsini İstanbula gətirib, atasının məzarına dəfn etdilər. Ata-oğul eyni məzardə dəfn edilib.

(Feyzavər xanım və Cəmilə H.)
Onun məzarının Azərbaycana gətirilməsi məsələsi ortaya çıxanda da qızı Feyzavər xanım dedi ki, "istəmirəm, atamı narahat etsinlər, qardaşımız Səlim də onun yanındadır”.
 
Əli bəy Peterburda təhsilini bitib, qayıtdıqdan sonra nənəsi onu yenə də təhsil almaq üçün İstanbula göndərib. Gedərkən o, özü ilə üç şey götürüb: Babası Şeyxin protretini, nənəsinin ona verdiyi tirmə şalı və 2-ci Aleksandırın babası Şeyxə bağışladığı üzüyü.

(Saida bəyim)
O zaman İstanbulda Sultan Həmidin əleyinə gənclərdən ibarət bir qurup yaradıblar. 12 nəfərə yaxın tələbəni hökumət həbs etmək istəyib. Onların bəzilərinin boyunlarına daş bağlayıb, Bosfor boğazına atıblar. Tələbələr Əli bəyi Qapalı Çarşı adalanan yerdə bir evdə gizlədiblər. Əli bəy bir müddət həmin evin sakinləri ilə yaşayıb və ailənin bütün üzvlərinin portretlərini çəkib. Həmin şəkillər indi də muzeydəki kimi o evin divarlarından asılıb.
 
Daha sonra Əli bəyi ölümdən xilas etmək üçün onu evdən çıxarıblar. Gəmidə taxta çəlləklərin içində gizlədiblər. Nəhayət, gəmi Hind okeanına tərəf yola düşüb. Bununla da tələbələri Əli bəyi ölümdən xilas ediblər.

















Xəbər lenti